• BIST 108.489
  • Altın 151,185
  • Dolar 3,6704
  • Euro 4,3242
  • Ankara 2 °C
  • İstanbul 14 °C
  • İzmir 9 °C

MUHTAR

Alisa Çiçek Akyol

1. GİRİŞ:

Mahalle; yakın komşuluk ilişkilerinin bulunduğu, kentsel alandaki yönetsel küçük sosyal bir yapıdır.

Ülkemizin idare sisteminde mahalle kavramı iki farklı şekildedir. İl ve ilçe merkezlerinde bulunan, nüfusu kalabalık olan yerel yönetimlerin parçasıdır. Bir de köy tüzel kişiliğine bağlı olan mahalleler vardır ki bunları köy muhtarlığı idare eder.

Mahalle yönetimi seçim yolu ile belirlenir. Köy yönetimindeki gibi tüzel kiiiliğe sahip değildir. Ayrıca kendilerine ait bütçeleri de yoktur.

Belediye sınırları içinde mahalle kurulması, kaldırılması, birleştirilmesi, bölünmesi, adları ve sınırlarının belirlenmesi veya değiştirilmesi, belediye meclisinin kararı, kaymakamın görüşü üzerine valinin onayı ile yapılmaktadır.

Mahalle; il, belediye ve köy gibi bir yerel yönetim birimi değildir. Mahalle yönetimi, hizmet ve sorumluluk bakımından, belediye, vali, kaymakam gibi mülki makamlarla ilişkilendirilmiştir.

Mahalle muhtarı, yerel seçimlerle iş başına gelen bir yerel yönetici gibi bilinmesine rağmen, merkezî yönetimin bir görevlisidir. İhtiyar heyeti, danışma ve yardımcı birimidir. Muhtar izne ayrılınca veya muhtarlık herhangi bir sebeple boşalırsa görevi bu heyetten birisi üstlenir.

Mahalle yönetimi, 5272 sayılı Belediye Kanunu ile yeniden düzenlenmiştir.

2. MAHALLE YÖNETİMİNİN TARİHÎ GELİŞİMİ:

Mahalle yönetimi tarihi, belediye yönetiminden daha eskiye dayanır. İlk muhtarlık örgütü 1829 yılında İstanbul'da kurulmuştur. II. Mahmut yeniçeri ocağını kaldırdıktan sonra İstanbul’un güvenliğini sağlamak için muhtarlık örgütünü kurdurmuştur. İlk muhtarlığın seçimle mi atanmayla mı olduğu bilinmemektedir.

Mahalle yönetimine dair ilk yasal düzenleme 1864'te "Teşkil-i Vilayet Nizamnamesi” ile sağlanmıştır. Bu nizamname ile mahallenin oluşumu, muhtar ve ihtiyar heyetinin seçilmesi görevleri belirlenmiştir. 1876 yılında çıkarılan ”İdare-i Umumiye-i Vilayet Nizamnamesi” ile mahalle yönetimi ile ilgili içerikler daha detaylı bir biçimde yapılmıştır. 1913'teki ”İdare-i Umumiye-i Vilayet Kanun-u Muvakkati” ile bu hususta yapılan tüm düzenlemeler yürürlükten çıkarılmıştır. Bu durum, Cumhuriyetin ilanından sonra da, 1930 tarihli 1580 sayılı ”Belediye Kanunu” çıkarılana kadar devam etmiştir. 1580 sayılı Yasa'nın 8'inci maddesinde mahalle kurulması ile ilgili fiilî durum yasal hâle getirilmiştir. Ne var ki bu Kanun’un çıkarılmasının ardından üç yıl sonra 10.03.1933 tarih ve 2295 sayılı Kanun'la mahalle muhtarlıkları ile ihtiyar heyetleri tekrar kapatılmıştır.

19. yy.da devlet halk ilişkilerinin iyileştirilmesi amacıyla merkezî idarenin bir parçası olarak bazı yardımcı mahallî örgütler kurulmuştur. Mahalle, muhtar ve ihtiyar heyeti de bu kuruluşlardandır. 1864 tarihli Vilayet Nizamnamesi ile hukuk sistemimiz içinde yer alan mahalle muhtarlığının kanunların ve emirlerin ilanı, tebligatta ve vergi toplamada idareye yardımcı olmak, yaralama, öldürme olaylarının haber verilmesi gibi görevleri vardır.

Mahalle muhtar ve ihtiyar heyetleri 1913 tarihli İdare-i Umumiye-i Vilayet Kanunu ile kaldırılmış olduğu hâlde, varlıklarını mahallelerdeki kamu hizmetlerinin bir gereği olarak 1933 yılına kadar fiilen sürdürmüşlerdir. Bu tarihte çıkarılan 2295 sayılı Kanun'la varlığı sona erdirilen kuruluşun görevlerini, zabıta ve belediye gibi bazı kuruluşların yapması öngörülmüştür. Ancak 10 yıllık bir uygulama mahalle muhtarlığının boşluğunun doldurulmasının mümkün olmadığı görüldüğünden 1944 tarihli ve 4541 sayılı Şehir ve Kasabalarda Mahalle Muhtar ve İhtiyar Heyetlerinin Teşkiline Dair Kanun ile Kanun'un uygulama şekil ve esaslarına dair 1945 tarihli tüzük çıkarılmış ve bugünkü şeklini almıştır.

Fakat mahalle yönetiminin yokluğunun yol açtığı boşluk doldurulamadığından dolayı 05.04.2004 tarih ve 4541 sayılı Kanun ve 26.04.1945 tarih 3/2413 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla kabul edilen Tüzük ile mahalle muhtarlığının tekrar kurulmasına karar verilmiştir.

3.MAHALLE YÖNETİMİ:

10.4.1944 tarih ve 4541 sayılı “Şehir ve Kasabalarda Mahalle Muhtar ve İhtiyar Heyetleri Teşkiline Dair Kanun”a göre mahalle yönetimi; bir muhtar ve ihtiyar heyetinden oluşur. 5272 sayılı Belediye Kanunu'nda mahallenin nasıl kurulacağı gösterilmiştir. Dolayısıyla belediye sınırlarında mahalle kurulması, kaldırılması, birleştirilmesi, bölünmesi, isimleriyle sınırlarının tespiti ve değiştirilmesi, belediye meclisinin kararı ve kaymakamın görüşü üzerine valinin onayı ile olur.

4541 sayılı Yasa'ya göre, 4.4.1945 tarih ve 3/2412 no.lu Bakanlar Kurulu Kararı ile çıkarılan “Şehir ve Kasabalardaki Mahalle Muhtar ve İhtiyar Kurulları Tüzüğü”ne göre mahalle hane sayısının 300 ile 1000 arasında olması, her apartman dairesinin bir hane sayılması öngörülmüş fakat uygulamada bu şarta dikkat edilmediği görülmektedir. Mahalle kurulmasında net bir ifade olmadığından belediyeler bazı durumlarda mülki idare amirleri ile birbirine ters düşmektedir.

Özellikle büyük şehirlerde kontrol edilemeyen gecekondulaşma sebebiyle çok defa mahalle kurulmasında gecikmeler yaşanmıştır. Mahalle muhtarlığı, merkezî ve yerel yönetimin şehir ve kasaba mahallelerinde bulunan temsilciliğidir.

1982 Anayasası'nın 127'nci maddesine göre; yerel yönetimler, il özel idaresi, belediye ve köyden oluşur. Yerel yönetimler tüzel kişiliğe sahip olup bütçesi ve örgütü vardır.

Mahalle, yerel yönetimle merkezî yönetimin ortak noktasında olduğu hâlde kendisi bir yönetim birimi değildir. Hukuken idari

bir birim olup tüzel bir kişiliğe sahip değildir. Bundan dolayı mahalle tüzel kişiliğine dava açmak ya da hakkında dava açılması mümkün olmamakla beraber bir istisna olarak emlak vergisine ait bedelin kesinleşmesi sırasında mahalle muhtarlarına, takdir komisyonlarının takdirine dair kararlarına karşı 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 49'uncu maddesinin ”b” bendi gereğince dava açma hakkı verilmiştir.

Ülkemizde muhtarın görev süresi 5 yıldır. Muhtar, köy tüzel kişiliğini temsil ettiği gibi köye ilişkin kararlarını dört azayla beraber alır. Köyün yol, köprü, çeşme vb. ortak mallarını inşa ettirip gerektiğinde bakım ve onarımını yaptırır. Yapılması gereken tüm bu işleri imece usulü ile yapar. Ayrıca genel yönetimin temsilcisi olarak da yasaları ve hükûmetin isteklerini halka duyurur, köyde dirlik ve düzeni sağlar.

Görevlerini suistimal eden muhtarlar köyün bağlı olduğu ilçe idare kurulu kararı gereğince görevden alınabilir. Köyün faydasına olmayan kararlarını vali ya da kaymakam bozabilir. Ayrıca mülki amir, muhtarın yerine karar veremez.

4. KÖY MUHTARININ GÖREVLERİ:

1 - Hükûmet tarafından bildirilecek kanunları, nizamları köy içinde ilan etmek ve halka anlatmak, kanunlar, nizamlar, talimatlar, emirler ile kendisine verilecek işleri yapmak;

2 - Köyün sınırı içinde dirlik ve düzeni sağlamak;

3 - Salgın ve bulaşıcı hastalıkları Hükûmete haber vermek;

4 - Hekim olmayanların ve üfürükçülerin hastalara ilaç yapmasını menetmek ve Hükûmete bildirmek;

5 - Köylünün çiçek ve bulaşıcı hastalıklar aşısı ile aşılanıp hastalıktan kurtulmasını sağlamak;

6 - Köye gelip gidenlerin sebebini araştırmak ve bunlar içinde şüpheli olanları görülürse hemen yakın karakola haber vermek;

7 - Her ay köyde doğan, ölen, nikâhlanan ve boşananların defterini tutup ertesi ayın onuncu gününden evvel nüfus memuruna vermek ve köyün nüfus defterini birlikte götürerek vukuatı yürüttürmek;

8 - Vergi toplamak için gelen tahsildarlara yol göstermek, yardım etmek ve tahsildarların yolsuzluğunu görürse Hükûmete haber vermek.

9 - Asker toplamak, bakaya ve kaçakları Hükûmete haber vermek;

10 - Köy civarında eşkıya görürse Hükûmete haber vermek;

11 - Köylünün ırzına, canına ve malına el uzatan ve Hükûmet kanunlarını dinlemeyenleri köy korucuları ve gönüllü korucularla yakalattırarak Hükûmete göndermek;

12 - Köy sınırı içinde yangın ve sel olursa köylüleri toplayıp söndürmeye çalışmak, (orman yangınlarında sınırdan dışarı olsa dahi yardıma mecburdurlar.);

13 - Mahkemelerden gönderilen celpname, her türlü tezkere ve hükümleri lazım gelenlere bildirerek istenilen işleri yapmak, mahkeme mübaşirine ve jandarmaya vazifesinde kolaylık göstermek;

14 - İhzar ve tevkif müzekkereleri (kanun namına tutulmasını emreden mahkeme kâğıdı) gösterildikte aranılan kimseleri kâğıdı getirenlere tutturmak;

15 - Zarar görenlerin şikâyetini sorup araştırmak;

16 - Bu Kanun'da ismi geçen davaları ihtiyar meclisine bildirip hükmünü almak.

5. MAHALLE MUHTARININ GÖREVLERİ:

1- Seçim zamanlarında sandık seçim kurullarına, sağlık ocağı, sağlık merkez kurullarına, emlak vergisi ile ilgili olarak arsaların bedel tespit komisyonu gibi kurul ve komisyonlara katılmak,

2- Sandık seçim listelerinin ve askerlik çağına girmiş olanların kimlik çizelgelerinin askıya çıkarılması gibi ilan işlerini yapmak,

3- Cadde, sokak ve meydan levhalarını zaman zaman kontrol ederek eksik ve bozulmuş olanları belediyeye bildirerek yapılmasını sağlamak,

4- Salgın ve bulaşıcı hastalıkları, şüpheli kimseleri ilgili kuruluşlara bildirmek, 5- Askerlik ve seferberlik başta olmak üzere tebligatların yapılmasında yardımcı olmak, 6- Seçmen kâğıtlarının dağıtılmasını sağlamak, 7- Mahallede oturan vatandaşlar için gerekli ilmuhaber düzenleme, 8- Nüfus kâğıdını kaybeden ya da yenisini çıkarmak isteyenlere gerekli olan belgeleri düzenlemek,

9- Muhtaç, yaşlı, sakat ve kimsesizlere, "Yeşil Kart" verileceklerin ve afet zamanlarında yardım yapılacakların tespiti gibi işlerde idareye yardımcı olmak, 10- Mahallede yapılan ve yürütülen hizmetlerle ilgili görüş bildirmek.

6. MUHTAR VE İHTİYAR HEYETİ SEÇİMİ:

6.1. Adaylarda aranacak özellikler:

-TC vatandaşı olmak

-Okuryazar olmak

-Adayı olunacak yerde en az 6 ay oturma

Muhtar, ihtiyar heyeti ve azaların aday olmaları için herhangi bir kuruma müracaat etmeleri gerekmez.

Oy pusulalarını seçim mahallindeki sandık başkanlarına teslim ederler.

İhtiyar heyeti azaları da hangi mahalleye veya köye aday oluyorlar ise o yerin ismini oy pusulasının üzerine ve altına da 4 aza ismi yazarlar.

6.2. Kimler muhtar, ihtiyar heyeti aza adayı olamaz?

Kısıtlı veya kamu hizmetlerinden yasaklı olanlar.

Partiler; muhtar veya ihtiyar heyeti azaları adayı gösteremezler.

Muhtarlık sisteminin değişmesinden 17 bin muhtar etkilenmiş olacak. Muhtar Dernekleri Federasyonunun verilerine göre, Türkiye'de 36 bin köy, 17 bin mahalle muhtarı bulunuyor. Muhtarlar belediye başkanlarıyla aynı anda ve aynı süreyle 5 yıllığına seçiliyor. Mahalle muhtarları bölgesinde ikamet edenlerin nüfus, yer değiştirme, seçim gibi işlerine bakıyor. Köy muhtarlarının görev kapsamı ise daha geniş. Köy muhtarları, devlet ile köylü arasında köprü görevi üstleniyor. Okuldan askerliğe ve evliliğe kadar bir dizi iş için muhtarlığın onayı gerekiyor. Muhtarlar, 1977 yılından bu yana bütçeye konan ödenekten maaşlarını alıyor.

7. SONUÇ

Köy veya mahallenin idari işlerini yürütmekle görevli, seçimle iş başına gelen kimseye “muhtar” denir. Köy veya mahalle halkı tarafından beş yıl görev yapmak üzere seçilen muhtarlık için partiler aday gösteremez. Seçildikten sonra devlet memuru statüsüne tâbi olurlar.

Seçildikten sonra devlet memuru statüsüne tabi olurlar. Muhtar seçilebilmek için; en az altı aydan beri o mahalle veya köyde oturmak, yirmi beş yaşını bitirmiş olmak, okuryazar olmak, köy ve mahalle işlerinin müteahhidi, yardımcısı veya ortağı olmamak vasıfları istenir. Muhtarların vazifeleri; devletle ilgili ve muhtar olduğu bölgeyle ilgili olmak üzere ikiye ayrılır. Mahalle muhtarının görevi daha az ve açık olup, asli görevi, bölgesinde ikamet edenlerin kanunlarla gösterilen nüfus, yer değiştirme, seçim gibi çeşitli işlerine bakmaktır. Köy muhtarının görevleri daha fazla ve farklıdır. Köy muhtarının devletle ilgili görevleri sırasında; kanun ve hükûmet emirlerini köylülere duyurmak, köy dâhilinde itimat, dirlik ve düzeni sağlamak, salgın ve bulaşıcı hastalıkları hükûmete haber vermek, köydeki doğum, ölüm ve evlenme gibi hâlleri hükûmete haber vermek, köye gelen devlet memurlarına yardım etmek, okul çağına girenleri okula, askerlik çağına girenleri askere yollamak, evleneceklerin kanuni muamelelerini yapmak vardır. Mahalle muhtarları, nüfus kâğıdı örneği, ikametgâh belgesi verme gibi işler karşılığında il idare kurulunca tespit edilen bir ücret alır. 1977’den bu yana köy ve mahalle muhtarlarına genel bütçeden muhtarlık ödeneği verilmektedir. Köy muhtarlarının 18 Mart 1924 tarihli ve 442 sayılı Kanun ve mahalle muhtarlarının da 15 Nisan 1944 tarihli 454 sayılı Kanun ile görev ve yetkileri belirlenmiştir. Görev ve yetkilerini kötüye kullanan muhtarlar, aynı durumdaki devlet memurları gibi işlem görür ve yargılanırlar. Statüleri anayasa ile teminat altına alınmıştır. 18.200 mahalle muhtarımız 34.800 de köy muhtarımız yaklaşık 53 bin muhtarımız vardır.

Bu yazı toplam 435 defa okunmuştur.
  • Yorumlar 0
  • Facebook Yorumları 0
    UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
    Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.
    Bu yazıya henüz yorum eklenmemiştir.
Yazarın Diğer Yazıları
Tüm Hakları Saklıdır © 2013 Haberler Ankara | İzinsiz ve kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.
Tel : 0 545 221 98 97 | Faks : 0 850 303 80 36 | Haber Scripti: CM Bilişim