• BIST 83.067
  • Altın 146,530
  • Dolar 3,7912
  • Euro 4,0490
  • Ankara -2 °C
  • İstanbul 5 °C
  • İzmir 8 °C

Yüreğe Giden Cadde

Alisa Çiçek Akyol

 

1.GİRİŞ:
Ses, hayatımıza fark, anlam ve hareket katar. Kuş sesi, gürül gürül akan bir şelalenin ve sevdiğimiz insanların sesiyle huzur buluruz.  Kulak yüreğe giden bir caddedir. Der Voltaire.  Doğduğumuz andan itibaren ses yardımıyla çevremizde olup biteni algılamaya çalışırız. Peki nedir ses?

2. SES:
Ses, esnek bir ortamda mekanik titreşimler halinde yayılan bir basınç dalgasıdır. Ses dalgalarının yayılabilmesi için ses kaynağını da içine alan ortamın; katı, sıvı veya gaz halinde olması gerekir. Ses bir kaynaktan çıkar ve suda meydana gelen dalgalar gibi etrafa yayılır. Çelik, su, gaz gibi maddelerin sesi iyi iletmelerine karşın kumaş, lifli yün ve ağaç gibi yumuşak maddeler ses dalgalarını emici ve boğucu bir özellik taşır. 

10419063_10203932885352235_7476796994642146822_n.jpg

Ses boşlukta yayılmaz

2.1. Dalgalar:
Dalgalar, elektromanyetik ve mekanik dalgalar olarak iki gruba ayrılır. 

Elektromanyetik dalgalar boşlukta yayılabilirler, yayılmak için ortama ihtiyaçları yoktur.

Mekanik dalgaların enerjilerini iletebilmesi için ortam tanecikleri gerekir. Örneğin, bir keman teli, bir davul zarı, bir hoparlör diyaframı mekanik titreşim yaparak ses üreten farklı ses kaynaklarıdır. Mesela uzay boşluğunda yayılamazlar. Ses dalgaları mekanik dalgalardır. Yayılmaları için maddesel bir ortam gerekir. 

Örneğin havası boşaltılmış bir kaba bir zil konulup çalındığında, zilin sesi ve uzaydaki büyük patlamalarda ses duyulmaz. Çünkü boşlukta ses yayılmaz.

Ses dalgaları, nesnelerin titreşiminden oluşan, sıkışma ve genleşmeler şeklinde ilerleyen dalgalardır.  

Ses sıvılarda da havada yayıldığı gibi yayılır. Denizde yaşayan birçok canlı bu sayede iletişim kurar.

Ses dalgaları, 
Bütün doğrultularda dışa doğru aynı hızda yayılır. Gittikçe şişen bir top gibi.
Ses dalgasının her bir tam devrinde bir sıkışma bir de seyrekleşme serisi vardır.
Sıkışma ve seyrekleşmenin sonunda sesin gücü kaynaktan uzaklaştıkça zayıflama eğilimindedir.

Dalga boyu: Dalga üzerinde herhangi iki nokta arasındaki mesafedir.

2.2. Dalga Çeşitleri:
1-Enine Dalgalar:
Ortamın parçacıklarının dalganın yayınıma dik olarak hareket etmesiyle oluşur. Örneğin görünür ışık, radyo ve TV dalgaları gibi elektromanyetik dalgalar.

2-Boyuna Dalgalar: Ortamın parçacıklarının dalganın yayınıma paralel olarak hareket etmesiyle oluşur. Ses dalgaları, katı ortamlarda hem enine hem de boyuna dalgalar, akışkan ortamlarda ve hava içinde boyuna dalgalar olarak yayılırlar. Ses dalgaları genelde boyuna dalgalardır. 

Frekans: Dalganın bulunduğu ortamda bir saniyede oluşturduğu genleşme ve sıkışma (titreşim ) sayısı. Frekans sesin yapısal yönünü, karakterini de belirler. Frekansı oluşturan saniyedeki periyot sayısı fazla olursa ses o kadar tiz; az olursa bas nitelikte olur. Oktav, aynı ismi taşıyan iki ses arasındaki sekiz notalık aralıktır.

Birimi Hertz (Hz) dir. Bu isim radyo dalgalarını ilk üreten, yayımlamayı ve almayı başaran Alman fizikçi Heinrich Hertz (1857-1894)’in isminden gelir.

Tını: Sesin rengidir. Aynı oktavda, aynı notayı aynı yoğunlukta ve aynı uzunlukta çalan bir kemanla bir flüt arasında tını farkı vardır. Böylece farklı müzik aletlerinden çıkan özdeş notaları kolayca ayırt edebiliriz. Frekansları aynı olan seslerin tonları da aynı olur. Ses titreşimle oluşur, titreşimi enerjiye çevirir. Sesin kuvvetine gürlük denir. 

Anfra, en alt ses. Ultra, en yüksek ses.

Kadınların ses telleri kısa olduğu için ses frekansları büyük ve sesleri incedir. Telin boyu kısaldıkça frekansı artar. Erkeklerin ses telleri uzun olduğundan ses frekansları düşük yani sesleri kalındır.

22-002.jpg

2.3. Ses Dalgaları Frekanslarına Göre:
İşitilebilir Dalgalar:
Frekansları insan kulağının duyarlılık sınırları içinde bulunan dalgalardır. 

Ses Altı Dalgalar: Frekansları insanın duyma sınırının altında olan dalgalardır. Örneğin deprem veya donmalardan meydana gelen titreşimler.

Ses Üstü Dalgalar: Frekansları insanın duyma sınırının üstünde olan dalgalardır. Örneğin insanların duyamadığı 40.000 Hz kadar olan sesleri köpekler duyabilir. Yarasalar, yunuslar avlarının yerini bulabilmek için yüksek frekanslı ses dalgalarından yararlanırlar. Yönlerini, yollarını, avlarının konumunu çıkardıkları sesin yansımalarıyla saptarlar. Yarasalar saniyede 130.000 Hz’e çıkan ultrasonic sesler yayıp gelen yankıları dinleyerek, karşılarında olan cismin yerini ve büyüklüğünü tespit ederek uçarlar. Bundan dolayıdır ki karanlıkta çok dar alanlarda bile kanatlarına zarar vermeden yol alırlar. Yunuslar çevreleriyle olan iletişimi çıkardıkları 250.000 Hz’lik titreşimler aracılığıyla sağlarlar. Dalga boyu küçük olan bu yüksek titreşimler sayesinde sualtının detaylı haritasını elde ederler. Avlarına seslenip oradan yansıyan seslerden yola çıkarak avlarını ve avların içinde bulunduğu çevrenin durumu hakkında bilgilenirler.  Fillerin ayağında çok alçak frekansları algılayan doğal alıcılar vardır. Yansıma olayında sesin hızı değişmez, yönü değişir. Francis Galton (1822-1911) hayvanların 20.000 Hz den yukarısını duyabilme özelliğinden faydalanarak Galton Köpek Düdüğünü tasarlamıştır. Frekansı 16.000 ile 22.000 Hz arasında olup sadece köpeklerin duyabileceği sesleri veren bu düdük, köpek terbiyeciliğinde ve istenmeyen köpeklerin uzak tutulmasında kullanılmıştır. 

Desibel: Ses şiddetinin birimidir. Desibelmetre ile ölçülür. Konuşma sesinin şiddeti 30 – 40 desibel arasındadır. Bir sesin şiddeti, ses dalgasının genliğiyle doğru orantılıdır. Sesin şiddeti arttıkça, direnebileceği süre artar ve ses daha uzağa yayılabilir. İnsan 0-140 dB arasındaki sesleri sorunsuz duyar. 

Rezonans: Frekansları eşit kaynaklardan biri titreştiğinde diğerinin de aynı frekansta titreşmesi olayıdır.
İşitme Eşiği: Sesin duyulabildiği ilk nokta. İşitilebilir dalgalar 16 Hz – 20.000 Hz frekansları arasındadır. 
Hayvanlarda bu aralık daha üst sınırlara çıkabilir. Birçok hayvan, insan kulağının işitebildiği frekansın dışında kalan sesleri rahatlıkla duyabilir. 

2.4. Dalga Hızı: 
Dalgalar, içinde oluştukları ortamın özelliklerine bağlı olarak özel bir hızla ilerler ve yayılır. Ses dalgaları hava ortamında 20 0C de 344m/s hızla yayılırken, katı maddelerde havaya kıyasla daha büyük bir hızla yayılırlar.

Sıcaklık artışı moleküllerin titreşim hızlarına etki ederek sesin yayılma hızını arttırır. Yağmurlu havalarda şimşek olayı gözlendikten sonra gök gürültüsü duymamızın nedeni ses hızının ışık hızından daha küçük olmasıdır. Ses tanecikten taneciğe yayılır, tanecikler ne kadar sık ise o kadar hızlıdır. Sesin yayılma hızı katıdan sıvıya, sıvıdan gaza doğru azalır. 

12626062_1958649111026137_243229884_n.jpg

3. SES KAYNAKLARI:
Nokta Kaynak: Ürettiği sesin dalga boyu çapından büyük olan ve ses yayan kaynaklardır. Örneğin; İnsan ağzı, hoparlör, kompresör, basit bir makine, tek bir taşıt.

Çizgi Kaynak: Belirli aralıklarla birden fazla nokta kaynağın bir doğrultuda sıralanmasıyla oluşur. Çıkan seslerin dağılımı silindirik bir formdadır. 

Düzlem Kaynak: Çok sayıda nokta kaynağın bir uzaklığa kadar nokta sonrasında çizgi kaynakların bir düzlem içinde bulunmasıyla oluşur. Örneğin; açık spor salonu veya pencereden çıkan sesler.

İşitme Sınırları
Bir sesin işitilebilme sınırları, o ses dalgasının şiddetine ve frekansına bağlıdır. Yani şiddet ve frekansın belirli aralıklar içinde olması gerekir.

İnsan kulağı, 16 Hz - 20.000 Hz frekans aralığındaki bütün sesleri duyabilir. Frekansı 16 Hz den düşük olan titreşimler ses olarak algılanmaz ama genlikleri yeterliyse fark edilebilirler. Frekansı 20.000 Hz den büyük olan titreşimler asla doğrudan algılanmazlar. Fakat ağrı, kısmi ısıtma gibi yarattıkları dolaylı etkiler ile anlaşılabilirler. 

Frekans ve şiddet bakımından işitme aralıkları; bireysel farklılıklar, yaş, çevre koşullarına bağlı olarak değişebilir. 

4. SES GRUPLARI:
Birinci Grup: Kadın, erkek ve çocuk olmak üzere insan sesleridir.
İkinci Grup: Çalgı sesleridir.
Üçüncü Grup: Gök gürültüsü, yağmur, dolu ve rüzgar gibi doğa tarafından yaratılan doğal seslerdir.
Dördüncü Grup: Her türlü nesne ile üretilen yapay seslerdir. Örneğin sinemanın ses evrenini oluşturmak, sahnelerin anlamını kuvvetlendirmek için efekt seslerden yararlanılır. 

Ses dalgaları; sürekli bir hareket içinde olan atmosferde, sesin kaynağından dinleyiciye yayılma gösterir. Ses dalgaları havaya oranla; suda 4, çelikte 15 kat daha hızlı yayılır. Sesin açık havada yayılmasını sağlayan etkenler; sesin aldığı mesafe, sıcaklık, soğukluk, rüzgar ve zemin örtüsüdür.

Ses dalgaları, gündüz zeminin ısınmasıyla yukarı doğru yükseldiğinden fazla uzağa gidemez. Gece ise soğumanın etkisiyle daha uzağa yayılabilmektedir. Örneğin durgun denizin yansıtıcı etkisi nedeniyle sandalla açılanlar, seslerini çok uzaklara duyurabilirler. 

Sesin yayılma yönüyle rüzgarın yönü aynı ise ses dalgaları yere doğru; rüzgarın aksi yönündeyse  yerden yukarı doğru yayılır.

Yankı, sesin engele çarptıktan sonra yansıyarak tekrar duyulmasıdır. 

SONUÇ:
Tatlı sözün yılanı deliğinden çıkarabilmesi için önce onu duymak gerekir.
Daima özlediğiniz sesleri duyabilmeniz ümidiyle...

Kaynak:
Kırıkkale Üniversitesi 
Artı İşitme Merkezi

Fotoğraf

Nevzat Ersoy

Bu yazı toplam 766 defa okunmuştur.
  • Yorumlar 0
  • Facebook Yorumları 0
    UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
    Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.
    Bu yazıya henüz yorum eklenmemiştir.
Yazarın Diğer Yazıları
Tüm Hakları Saklıdır © 2013 Haberler Ankara | İzinsiz ve kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.
Tel : 0 545 221 98 97 | Faks : 0 850 303 80 36 | Haber Scripti: CM Bilişim