02.08.2018, 18:03

Belediye Bütçe İçi İşletmelerde Muhasebe Uygulamaları

1. Giriş

Belediyeler diğer bazı kamu kurumlarından farklı olarak, oldukça fazla yatırım yapmakta, ticari faaliyete bulunmakta ve bu kapsamda tesis işletmekte veya işlettirmektedir.

Söz konusu ticari faaliyetlerini, 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu’na göre ihale ederek piyasada özel firmalara ihale edebilmekte veya kendi bünyesinde bütçe içi işletme kurmak suretiyle, kendisi bu faaliyetleri sürdürmektedir.

Bu çalışmamızda, bütçe içi işletmelerinin kurulmasına ve işletilmesine ilişkin temel bilgilere ve muhasebe kayıtlarına ilişkin detay kodlarıyla birlikte yevmiye örneklerine yer vereceğiz.

Ayrıca, bütçe içi işletmelere yönelik son dönemde ortaya çıkan, Sayıştay denetim bulguları da çalışmamızda yer bulacaktır.

2. Bütçe İçi İşletmelerin Hukuki Çerçevesi

5393 sayılı Belediye Kanunu’nun İşletme tesisi başlıklı 71.maddesinde; “Belediye, özel gelir ve gideri bulunan hizmetlerini İçişleri Bakanlığının izniyle bütçe içinde işletme kurarak yapabilir. “hükmüne istinaden, belediyeler tarafından, bütçe içi işletme kurulabilmektedir.

Kurulacak bütçe içi işletmelere ilişkin temel düzenleme ise İçişleri Bakanlığı tarafından yayımlanan, Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmeliği [1] olup, bu Yönetmelik ile aşağıdaki konularda belirleme yapılmıştır:

Yönetmelikte; “mahalli idarenin görev ve sorumluluk kapsamında bulunan özel gelir ve giderleri olan hizmetleriyle ilgili olarak İçişleri Bakanlığı izni ile kurulan bütçe içi işletmeleri,” şeklinde bir tanım yapılmıştır.

Bu kapsamda tanımlanan bütçe içi işletmelere ilişkin temel kurallar aşağıda belirtilmiştir:

3. Belediye Şirketi ile Bütçe İçi İşletme Farkları

Ticari faaliyette bulunan iki farklı uygulamaya ilişkin karşılaştırma tablosu aşağıda verilmiştir:

Belediye Şirketi ile Belediye Bütçe İçi

İşletmenin Belediye İdaresi İle İlişkisi

Belediye Şirketi

Bütçe İçi İşletme

Alımları 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’na tabi mi?

Ticarî ve sınaî faaliyetleri çerçevesinde; doğrudan mal ve hizmet üretimine veya ana faaliyetlerine yönelik ihtiyaçlarının temini için yapacakları, Hazine garantisi veya doğrudan bütçenin transfer tertibinden aktarma yapmak suretiyle finanse edilenler dışındaki yaklaşık maliyeti ve sözleşme bedeli ikitrilyon üçyüzmilyar Türk Lirasını (Sekizmilyondokuzyüzseksenbinyüzyirmi Türk Lirasını)[2] aşmayan mal veya hizmet alımları tabi değil

Tabi

Harcama Belgeleri Yönetmeliğine tabi mi

Tabi Değil

Tabi

Belediyenin ürettiği mal ve hizmeti doğrudan satabilir mi?

Belediyeden ihaleyle alması gerekir

Satabilir

Muhasebesini kim tutar?

Şirket muhasebecisi

Belediyenin muhasebe yetkilisi (tek düzen hesap planı ve mali tabloların çıkarılmasına ilişkin usul ve esaslar çerçevesinde defter tutulmasında özel muhasebeci çalıştırabilir)

Muhasebe düzeni

Türk Ticaret Kanunu’na Tabi

Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği

İşletme faaliyetlerinden sağlanan gelir fazlası veya kâr

Şirket bütçesine kalır

Mahalli idare bütçesine gelir kaydedilir.

Yönetimi

Şirkette

Belediyede Müdürlük veya şeflik

Kurulması

Türk Ticaret Kanuna göre

İçişleri Bakanlığı izni

Tüzel Kişilik

Var

Yok

4. Bütçe ve Muhasebe İşlemleri

Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmeliği’nin 8.maddesinin 4.fıkrasında yer alan; “İşletme ödeneğinin iktisadi ve ticari işler için nakit sermaye olarak kullanılacak kısmı ise ekonomik sınıflandırmada borç verme kodunda gösterilir. Bu ödenek işletme adına açılmış bir özel hesaba aktarılmak suretiyle kullanılır.” Düzenlemesi nedeniyle, aşağıdaki muhasebe kayıtlarının yapılması gerektiğini düşünmekteyim:

Bütçe kararnamesinin belediye meclisinden onaylanmasıyla birlikte, borç verme olarak yapılan işlemin, muhasebe kaydı, detay kodlarıyla birlikte aşağıda örneklendirilmiştir:

Bütçe ile verilen ödenekler bu hesaba 900 Gönderilecek bütçe ödenekleri hesabına borç, 901-Bütçe Ödenekleri Hesabına alacak

900.08.01 Gönderilecek bütçe ödenekleri hesabı 7.000.-TL

901.01.08.01. Bütçe Ödenekleri Hesabı 7.000.-TL

Borç verme olarak muhasebeştirildikten sonra, örneğin tüketim malzemesi alımında burada harcama yapıldığında ise aşağıdaki kayıtla, ödenek aktarması yapılması ve borç verme ekonomik kodundan, harcama yapılacak giderin niteliğine uygun ekonomik koda aktarma yapılması gerekecektir:

Tüketime Yönelik Mal ve Malzeme Alım yapıldı ve gider yapılacağı zaman ödenek aktarması yapılır:

Düşme kaydı

901.01.08.01. Bütçe Ödenekleri Hesabı 1.000.-TL

900.08.01 Gönderilecek bütçe ödenekleri hesabı 1.000.-TL

Ekleme kaydı

900.03.02 Gönderilecek bütçe ödenekleri hesabı 1.000.-TL

901.01.03.02 Bütçe Ödenekleri Hesabı 1.000.-TL

Aktarılan ödenekten harcama gerçekleştiğinde ise aşağıdaki muhasebe kaydının yapılması yerinde olacaktır:

Ödeneğine dayanılarak bütçeye gider kaydedilen tutarlar bu hesaba borç, 900-Gönderilecek Bütçe Ödenekleri Hesabına alacak kaydedilir.

905.03.02. Ödenekli giderler hesabı 1.000.-TL

900.03.02. Gönderilecek Bütçe Ödenekleri Hesabı 1.000.-TL

830.03.02. Bütçe Giderleri Hesabı 1.000.-TL

835 Gider Yansıtma Hesabı 1.000.-TL

Yukarıdaki kayıtlarla, bütçe içi işletmeye verilen ödeneklerin yıl içinde kullanımı izlenebilecek, hangi kalemden ne kadar harcandığı da takip edilebilecektir.

Diğer taraftan kurumlar vergisi başta olmak üzere ticari faaliyet kapsamındaki vergisel yükümlülükler de ayrıntılı olarak idarece ortaya konulmuş olacaktır.

Bütçe işlemlerine yönelik dikkat edilmesi gereken diğer hususlar aşağıda belirtilmiştir:

5. Bütçe İçi İşletmelere Yönelik Sayıştay Denetim Bulgu Örnekleri

Sayıştay tarafından yapılan denetimlerde, bütçe içi işletmelere ilişkin ortaya çıkan denetim bulgularından örnekler aşağıda verilmiştir:

5.1. Bütçe İçi İşletme Faaliyetleri Sonucunda Oluşan XXX Kaplıca Tesislerinden Elde Edilen Alacakların Muhasebeleştirilmemesi

“…Bütçe içi işletme faaliyetleri sonucunda oluşan özellikle XXX ve diğer kişilerden 2015 yılı sonu itibariyle toplam 665.879,50 Türk Lirası alacağın belediyenin muhasebe sistemine kaydedilmediği ve ayrı bir şekilde takip edildiği görülmüştür. Söz konusu alacakların bütçe içi işletme faaliyetleri sonucunda elde edilmesinden dolayı belediye alacakları olduğu ve ilgisine göre 120 Gelirlerden Alacaklar Hesabı ile 121 Gelirlerden Takipli Alacaklar Hesabına kaydedilmesi gerektiği açıktır. Söz konusu hatalı uygulamanın bütçe içi işletme faaliyetlerinin gerçekleştirildiği bilişim sistemi ile belediye mali işlemlerinin gerçekleştirildiği bilişim sistemi arasında herhangi bir entegrasyonun olmamasından kaynaklandığı görülmüştür. Belediye muhasebe kayıtlarında bütçe içi işletmeye ilişkin olarak sadece belediye veznesine yatan para kadar tahakkuk ve tahsilat işlemi yapılmakta, tahsilat yapılamayan tahakkuk ve alacaklara ilişkin bilgi, belediye mali sisteminde herhangi bir şekilde yer almamaktadır. Sonuç olarak, bütçe içi işletme faaliyetleri sonucunda oluşan alacakların muhasebeye kaydedilmemesinden dolayı 279.686,00 Türk Lirası 120 Gelirlerden Alacaklar Hesabında ve Önceki yıllardan takipli alacak tutarı 386.193,50 Türk Lirası 121 Gelirlerden Takipli Alacaklar Hesabında olması gereken toplam 665.879,50 Türk Lirası alacak kurum mali tablolarında yer almamaktadır.”

5.2. Bütçe içi işletmeye Verilen Avansın Yanlış Hesaba Kaydedilmesi ile Mevzuatta Öngörülen Tutarın Üzerinde Avans Verilmesi

“…Verilebilecek avansın üst sınırı konusunda Mahalli idareler Bütçe içi işletme Yönetmeliğinin Avans verme işlemleri başlıklı 11 inci maddesine baktığımızda; idarenin, ticari faaliyetleri kapsamında işletmeye üst sınırına dikkat ederek avans verebileceği, avans üst sınırının ise Merkezi Yönetim Bütçe Kanununda belirtilen üst sınırın beş katına kadar artırılabileceği ifade edilmiştir. Hal böyle iken idarenin bütçe içi işletmesine verebileceği avans miktarı, 2015 yılı için öngörülen 1.150,00 TL’lik tutarın beş katı olan 5.750,00-TL tutarını geçmemelidir.”

5.3. 800-Bütçe Gelirleri Hesabı ile 830-Bütçe Giderleri Hesabının Bütçe içi işletme Nedeniyle Yanlış Tutulması

“…Dışarıdan hizmet alımı yoluyla tutulan muhasebe kayıtlarında “hukuken olmayan ancak muhasebe kayıtları tutulan terminal işletmesi” aylık 300.000 + KDV kira öder gibi görülmekte, Belediye de sanal bir işlem yaparak 300.000 + KDV kira geliri kaydetmektedir.Belediye akabinde de 300.000 + KDV kira gideri göstererek geliri anında giderleştirmektedir. İşletme muhasebesinden kira gideri olarak belediye bütçesine aktarılan 300.000 TL + KDV tutar belediye muhasebe kayıtlarına bütçe geliri olarak intikal ettirilmiştir.

Açıklama : XXX Büyükşehir Belediye Başkanlığı Oto Terminal ….. Ayı Kira Bedeli Yapılan incelemede :

a) Bütçe içi işletmenin terminal işletmesi için kurulmadığı,

b) Terminal işletmesinin muhasebesinin dışarıdan hizmeti satın alma yoluyla tutulduğu,

c) Bütçe içi işletmeye ait herhangi bir banka hesabının olmadığı,

d) Bütçe içi işletmeden belediyeye gerçek anlamda kira geliri ödenmediği,

e) Otobüs terminalinin bütün gelirleri (kira, giriş-çıkış ücretleri) belediyenin ana hesabına yattığı

f) Otobüs terminalinin bütün giderlerinin Belediye tarafından karşılandığı (temizlik, güvenlik gibi) görülmüştür. Belediyelerin vergi mükellefiyeti gerektiren iş ve işlemlerini bütçe içi işletme kurarak, Katma Değer Vergisi Kanunu ve Vergi Usul Kanunu’na göre mükellefiyet tesis ederek yürütmesi gerekmektedir. Dolayısıyla bir taraftan ticari kazanç niteliğinde olan belediyelerdeki iş ve işlemlerin öncelikle Belediye Meclisi kararı sonrada içişleri Bakanlığı onayıyla bir bütçe içi işletme olarak yönetilmesi gerekmektedir.”

5.4. Bütçe İçi İşletmeye Ait Alım Ve Satım İşlemlerinde “600 Gelirler”, “630 Giderler” Ve “153 Ticari Mallar” Hesaplarının Kullanılmaması

“…Mahalli idareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği‟nin “İşletmeler” başlıklı 21 inci maddesinde; “İl özel idareleri, belediyeler ve birlikler, özel gelir ve gideri bulunan hizmetlerini meclis kararı ve İçişleri Bakanlığından izin alınmak suretiyle kurum bütçesi içerisinde işletme kurarak yapabilirler. İşletmeler için ayrı bütçe düzenlenmeyip, kurum bütçesi içerisinde ana hizmet birimi gibi kodlanır.” Yönetmeliğin “153 Ticari Mallar Hesabı” üst başlıklı 106 ve 107 nci maddelerinde hesabın işleyişine ilişkin aşağıdaki hükümler yer almaktadır. “Hesabın niteliği MADDE 106 - (1) Bu hesap, kurumlarca herhangi bir değişikliğe tabi tutulmadan satmak amacı ile alınan ticari mallar ve benzeri kalemlerin izlenmesi için kullanılır. Hesabın işleyişi MADDE 107 - (1) Ticari mallar hesabının borç ve alacak kayıtları aşağıda gösterilmiştir.

a) Borç Ticari mal niteliğinde bir mal alındığında bir taraftan bu hesaba ve ilgili hesaplara borç, kesintiler 360-Ödenecek Vergi ve Fonlar Hesabına, ödenecek tutar ise 103-Verilen Çekler ve Gönderme Emirleri Hesabına alacak, diğer taraftan Bütçe Giderleri Hesabına borç, 835-Gider Yansıtma Hesabına alacak kaydedilir.

b) Alacak 1 - Kullanılmak üzere ambardan çıkışı yapılan ticari mallar bu hesaba alacak, aktifleştirilecek bir unsur ise ilgili duran varlık hesabına ya da 630- Giderler Hesabına borç kaydedilir

2 - Sayım sonucunda eksik çıkan ticari mal tutarları bu hesaba alacak, 197- Sayım Noksanları Hesabına borç kaydedilir.

3 - Ticari mallardan satılan tutarlar, kayıtlı değeri üzerinden bu hesaba alacak, satış bedeli 100- Kasa Hesabı veya 102- Banka Hesabına borç, aradaki olumlu fark 600- Gelirler Hesabına alacak, olumsuz fark 630- Giderler Hesabına borç, diğer taraftan satış bedeli 800- Bütçe Gelirleri Hesabına alacak, 805- Gelir Yansıtma Hesabına borç kaydedilir.” Yukarıda yer alan hükümlerinden anlaşılacağı üzere akaryakıt işletmesinin satın aldığı akaryakıtlar 153 Ticari Mallar Hesabına borç kaydedilmelidir. Söz konusu ticari mal satılırken akaryakıt alış bedeli üzerinden 153 Ticari Mallar Hesabına alacak, alış satış arasındaki olumlu fark 600 Gelirler Hesabına alacak kaydedilmelidir. Kurumun kendi tükettiği akaryakıtlarda ise 153 Ticari Mallar Hesabına alacak, 630 Giderler Hesabı borç çalışmalıdır. Ancak 2015 yılına ilişkin muhasebe kayıtları incelendiğinde akaryakıt işletmesinin gelirlerine ilişkin 800 Bütçe Gelirleri Hesabına 63.305.282,71 TL tutarında, giderlerine ilişkin ise 830 Bütçe Giderleri Hesabına 75.646.469,11 TL tutarında kayıt yapılmış olmasına rağmen 600 Gelirler Hesabı, 630 Giderler Hesabı ve 153 Ticari Mallar Hesabına hiçbir kayıt yapılmadığı görülmüştür. Bu durumun kurumun mali tablolarında 138.951.751,82 TL hatalı görünmesine neden olduğu düşünülmektedir.”

5.5. Ticari Malların Satılmasında Ve Kullanılmasında Muhasebe Kaydının Hatalı Yapılması

“…muhasebe kayıtları incelendiğinde; -Ticari mallardan satılan ve belediye tarafından kullanılan tüm miktarların 630- Giderler Hesabına borç kaydedilerek bu hesabın yaklaşık olarak 13.000.000,00TL olması gerekenden fazla gösterilmesine, -Ticari mallardan satılan ve belediye tarafından kullanılan tüm miktarların 600- Gelirler Hesabına alacak kaydedilerek bu hesabın yaklaşık olarak 13.000.000,00TL olması gerekenden fazla gösterilmesine, -Ticari mallardan, belediye tarafından kullanılan miktarların hem alırken hem de kullanılırken 830-Bütçe Giderleri Hesabına borç kaydı yapılarak bu hesabın yaklaşık olarak 2.000.000,00TL olması gerekenden fazla gösterilmesine, -Ticari mallardan, belediye tarafından kullanılan miktarların kullanılırken 800-Bütçe Gelirleri Hesabına alacak kaydı yapılarak bu hesabın 2.000.000,00TL olması gerekenden fazla gösterilmesine, Sebebiyet verildiği tespit edilmiştir. Yönetmelikte belirtildiği gibi 153-Ticari Mallar Hesabı kullanılan miktarların 630- Giderler Hesabına borç, satılan mallardan ise aradaki olumlu farkın 600-Gelirler Hesabına alacak, olumsuz farkın 630-Giderler Hesabına borç kaydı yapılmasının; yine kullanılan miktarların 830-Bütçe Giderleri Hesabına borç ve 800-Bütçe Gelirleri Hesabına alacak kaydının yapılmamasının uygun olacağı düşünülmektedir.”

5.6. Bütçe İçi İşletmelerin Hesabının Tutulmaması

“…adıyla dört tane bütçe içi işletmenin faaliyet gösterdiği; ancak, bu işletmelerin Yönetmelikte belirtildiği şekliyle ayrı bir hesabının tutulmadığı (2014 yılı hesapları sunulamamıştır), iktisadi ve ticari faaliyetler için ayrılan ödeneğin İdarenin bütçesinde I. düzey 08-borç verme ekonomik kodunda gösterilmediği; bahsedilen ödenek için ayrı bir özel hesap açılmadığı; dönem sonu itibariyle işletme faaliyetlerinden sağlanan gelir fazlası veya kârın mahalli idare bütçesine gelir kaydedilmesi işleminin muhasebe kayıtlarıyla gösterilemediği; bütün mali işlemlerin İdarenin bir birimi gibi düşünülerek gerçekleştirildiği tespit edilmiştir. Mahalli İdareler Bütçe İçi İşletme Yönetmeliği’nin “Amaç” başlıklı 1’inci maddesinde, “Yönetmeliğin amacının, mahalli idareler bütçesi içinde oluşturulacak işletmelerin, kuruluş ve işleyişine dair usul ve esasları düzenlemek olduğu” ifade edildiğinden, bütçe içi işletmelerin Yönetmelikte belirtilen şekliyle bütçe ve muhasebe kayıtlarının tutulması ve her işletme için ayrı bir hesabın oluşturulması için gerekli çalışmaların yapılması gerekmektedir.”

5.7. Bütçe İçi İşletmeye Alınan Ürünler ve Promosyonlarıyla İlgili Taşınır İşlem Fişi Düzenlenmemesi

“…Yukarıdaki mevzuat hükümleri çerçevesinde, bütçe içi işletme tarafından satılmak amacıyla malzeme alındığında taşınır işlem fişine giriş kaydı yapılmalı, bu malzemeler tüketime verildiğinde ya da satıldığında taşınır işlem fişine çıkış kaydı yapılmalıdır. Eğer satın alınan malzeme ile birlikte bedelsiz olarak promosyon ürünleri de edinilmişse promosyon olarak alınan miktar, başlangıçta satın alınan malzeme miktarına eklenerek toplam miktar elde edilmeli sonra da mal alınırken ödenen bedel bu nihai miktar rakamına bölünerek bir birim malzemenin maliyeti hesaplanmalıdır. Ve taşınır işlem fişine yapılacak giriş kaydı da bu birim fiyat üzerinden yapılmalıdır.”

6. Sonuç

Belediyeler oldukça önemli kamu kaynağı kullanmakta ve önemli sosyal/ekonomik görevler yerine getirmektedir. Belediye tesislerinin özelleştirilmesi ve piyasa şartlarında faaliyetlerini devam ettirmesinin alternatifi, bütçe içi işletmelerdir.

Bu yöntemin doğru uygulanması ve ortaya çıkabilecek risklerin azaltılması amacıyla aşağıda değişiklerin yapılmasında fayda görmekteyim:

[1] Resmi Gazete Tarihi: 08.03.2011 Sayısı: 27868

[2] Kamu İhale Kurumu’nun 2017/1 sayılı Tebliği ile 21/01/2017 tarihli ve 29955 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmış olup 01.02.2017 – 31.01.2018 dönemini kapsamaktadır.

Yorumlar (0)
açık
Namaz Vakti 24 Ekim 2019
İmsak 05:38
Güneş 07:02
Öğle 12:38
İkindi 15:35
Akşam 18:04
Yatsı 19:22
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Alanyaspor 8 17
2. Trabzonspor 8 15
3. Fenerbahçe 8 14
4. Başakşehir 8 14
5. Malatyaspor 8 13
6. Galatasaray 8 13
7. Sivasspor 8 12
8. Konyaspor 8 12
9. Gaziantep FK 8 11
10. Antalyaspor 8 11
11. Göztepe 8 9
12. Beşiktaş 8 9
13. Ankaragücü 8 9
14. Denizlispor 8 8
15. Kasımpaşa 8 8
16. Çaykur Rizespor 8 8
17. Gençlerbirliği 8 6
18. Kayserispor 8 4
Takımlar O P
1. Hatayspor 8 17
2. Akhisar Bld.Spor 8 16
3. Fatih Karagümrük 8 15
4. Altay 8 15
5. Ümraniye 8 14
6. Keçiörengücü 8 14
7. Balıkesirspor 8 13
8. Bursaspor 8 12
9. İstanbulspor 8 11
10. Erzurum BB 8 11
11. Adana Demirspor 8 10
12. Menemen Belediyespor 8 8
13. Adanaspor 8 7
14. Osmanlıspor 8 7
15. Altınordu 8 5
16. Boluspor 8 5
17. Giresunspor 8 5
18. Eskişehirspor 8 -5
Takımlar O P
1. Liverpool 9 25
2. Man City 9 19
3. Leicester City 9 17
4. Chelsea 9 17
5. Arsenal 9 15
6. Crystal Palace 9 14
7. Tottenham 9 12
8. Burnley 9 12
9. Sheffield United 9 12
10. Bournemouth 9 12
11. West Ham 9 12
12. Aston Villa 9 11
13. Wolverhampton 9 11
14. M. United 9 10
15. Everton 9 10
16. Brighton 9 9
17. Southampton 9 8
18. Newcastle 9 8
19. Norwich City 9 7
20. Watford 9 4
Takımlar O P
1. Barcelona 9 19
2. Real Madrid 9 18
3. Granada 9 17
4. Real Sociedad 9 16
5. Atletico Madrid 9 16
6. Sevilla 9 16
7. Villarreal 9 14
8. Athletic Bilbao 9 13
9. Getafe 9 13
10. Valencia 9 13
11. Levante 9 11
12. Real Valladolid 9 11
13. Osasuna 9 11
14. Deportivo Alaves 9 11
15. Mallorca 9 10
16. Eibar 9 9
17. Celta de Vigo 9 9
18. Real Betis 9 9
19. Espanyol 9 5
20. Leganés 9 2

Gelişmelerden Haberdar Olun

@